[ez-toc]

انتخاب کتاب برای نوجوان

در این راهنما قصد داریم گام‌به‌گام نشان دهیم چطور کتابی را انتخاب کنید که هم با سن و سطح خواندن نوجوان‌تان هماهنگ باشد، هم با علایق واقعی او همخوانی داشته باشد و هم از نظر محتوایی مناسب دوران حساس نوجوانی باشد. تلاش می‌کنیم تا راهنمایی ساده در انتخاب کتاب برای نوجوان  را در اختیار شما قرار دهیم.

نوجوانی دوره‌ای پرتلاطم و در عین حال سرنوشت‌ساز است؛ دوره‌ای که ذهن نوجوان بین کودکی و بزرگسالی در نوسان است و هر تجربه‌ای، از جمله هر کتابی که می‌خواند، می‌تواند اثری ماندگار بر شخصیت و جهان‌بینی او بگذارد.

برای بسیاری از والدین، معلمان و کتابداران، انتخاب کتاب برای نوجوان  یکی از دشوارترین و در عین حال مهم‌ترین تصمیم‌هایی است که در مسیر رشد یک نوجوان گرفته می‌شود. کتاب نامناسب می‌تواند نوجوان را از مطالعه فراری دهد و کتاب درست می‌تواند دریچه‌ای به دنیایی تازه از تخیل، همدلی و خودشناسی باز کند.

باید توجه داشت که موضوع انتخاب کتاب برای نوجوان اهمیتی فراتر از یک انتخاب ساده دارد. پژوهشی که در سال ۲۰۱۸ توسط انجمن روان‌شناسی آمریکا (APA) منتشر شد نشان می‌دهد کمتر از ۲۰ درصد نوجوانان آمریکایی به‌طور روزانه کتاب، مجله یا روزنامه‌ای را برای لذت می‌خوانند؛ درحالی‌که همین رقم در اواخر دهه ۱۹۷۰ نزدیک به ۶۰ درصد بوده است.

این افت چشمگیر، بخشی از یک روند جهانی است که پژوهشگران آن را به افزایش مصرف رسانه‌های دیجیتال و کاهش تدریجی عادت مطالعه در نسل جدید نسبت می‌دهند. همین واقعیت است که انتخاب هوشمندانه و جذاب کتاب برای نوجوانان را، بیش از هر زمان دیگری، ضروری می‌کند.

چرا انتخاب کتاب برای نوجوان با کودک یا بزرگسال فرق دارد؟

نوجوانی صرفاً یک پل کوتاه بین کودکی و بزرگسالی نیست؛ بلکه دوره‌ای مستقل با نیازها، دغدغه‌ها و شیوه درک متفاوت از هر دو گروه سنی دیگر است. نوجوانان به دلیل تغییرات ذهنی، عاطفی و اجتماعی که در این سال‌ها تجربه می‌کنند، برداشتی کاملاً متفاوت از یک متن نسبت به یک کودک یا یک بزرگسال دارند.

کتابی که برای یک کودک صرفاً سرگرم‌کننده است، ممکن است برای یک نوجوان به فرصتی برای فکر کردن به هویت، استقلال یا روابط عاطفی تبدیل شود.

از سوی دیگر، نوجوانان در حال ساختن تصویری از خودشان و از دنیای اطرافشان هستند. آن‌ها به دنبال شخصیت‌هایی می‌گردند که بتوانند خودشان را در آن‌ها ببینند، به دنبال داستان‌هایی که تجربه‌های واقعی‌شان را بازتاب دهد یا حتی به آن‌ها کمک کند تجربه‌هایی را که هنوز نداشته‌اند، از دور لمس کنند.

به همین دلیل، کتاب مناسب نوجوان باید فراتر از سرگرمی صرف، فضایی برای فکر کردن، پرسیدن و گاهی حتی گفت‌وگو با والدین یا دوستان فراهم کند.

نکته مهم دیگر این است که تأثیر یک کتاب بر ذهن نوجوان، بر خلاف بزرگسالان، می‌تواند بسیار عمیق‌تر و ماندگارتر باشد. به همین علت، دقت در انتخاب کتاب برای نوجوان، اهمیتی بیشتر از انتخاب کتاب برای بزرگسالان پیدا می‌کند؛ نه به این معنا که باید محدودیت ایجاد کرد، بلکه به این معنا که باید آگاهانه‌تر انتخاب کرد.

پژوهشی که در سال ۱۳۹۵ در ایران در کنفرانس منطقه‌ای فرهنگ مطالعه و کتاب‌خوانی ارائه شده نیز بر همین نکته تأکید دارد؛ این پژوهش نشان می‌دهد که گسترش فرهنگ مطالعه در میان کودکان و نوجوانان، نقش مستقیمی در رشد علمی و فرهنگی نسل آینده دارد و ورود گسترده رسانه‌های تصویری، یکی از عوامل اصلی کاهش گرایش نوجوانان به کتاب‌خوانی بوده است.

معیارهای اصلی انتخاب کتاب برای نوجوان

پیش از رفتن سراغ فهرست کتاب یا رده‌بندی سنی، بهتر است با چند معیار کلی در انتخاب کتاب برای نوجوان آشنا شوید. این معیارها در انتخاب هر کتابی برای هر نوجوانی به طور عمومی کاربرد دارد:

سطح واژگان و پیچیدگی متن

یکی از رایج‌ترین اشتباهات در انتخاب کتاب برای نوجوان، انتخاب کتابی است که از نظر واژگان یا ساختار جمله، خیلی ساده‌تر یا خیلی پیچیده‌تر از سطح خواندن فعلی نوجوان است. کتاب بیش‌ازحد ساده، نوجوان را دلزده و بی‌انگیزه می‌کند، چون احساس می‌کند کتاب کودکانه‌ای در دست دارد.

باید توجه داشت که در انتخاب کتاب برای نوجوان کتاب بیش‌ازحد پیچیده هم او را خسته و ناامید می‌کند و ممکن است به‌کلی از خواندن آن کتاب یا حتی کتاب‌های بعدی منصرف شود. بهترین انتخاب، کتابی است که کمی چالش‌برانگیز باشد اما در عین حال قابل‌فهم بماند؛ به‌گونه‌ای که نوجوان با کمی تلاش بتواند از پس آن بربیاید و همین موضوع حس موفقیت و اعتمادبه‌نفس در او ایجاد کند.

تطابق با علایق شخصی نوجوان، نه سلیقه والدین

یکی از دلایل اصلی که بسیاری از نوجوانان از کتاب‌خوانی فاصله می‌گیرند، این است که کتاب‌هایی به آن‌ها پیشنهاد می‌شود که بیشتر بازتاب سلیقه والدین یا معلم است تا علاقه واقعی خود نوجوان. اگر نوجوانی عاشق فضای علمی-تخیلی یا بازی‌های ویدیویی است، شروع کتاب‌خوانی او با رمان‌های عاشقانه کلاسیک احتمالاً نتیجه معکوس خواهد داشت.

در انتخاب کتاب برای نوجوان بهتر است ابتدا بفهمید او به چه موضوعاتی علاقه دارد -فانتزی، ورزش، علم، ماجراجویی، روابط اجتماعی- و از همان‌جا شروع کنید. حتی می‌توانید خود او را در فرایند انتخاب کتاب مشارکت دهید؛ این کار نه‌تنها احتمال خواندن کتاب را بالا می‌برد، بلکه حس استقلال و مالکیت او را نسبت به انتخاب‌هایش تقویت می‌کند.

این موضوع صرفاً یک توصیه کلی نیست. پژوهشی دانشگاهی که ملاک‌های انتخاب کتاب را از دیدگاه نوجوانان ۱۲ تا ۱۶ ساله در مناطق شهری و روستایی ایران مقایسه کرده، نشان می‌دهد که اهمیت هر ملاک انتخاب کتاب می‌تواند بسته به شرایط اجتماعی و محل زندگی نوجوانان تفاوت معناداری داشته باشد.

این یافته در زمینه انتخاب کتاب برای نوجوان به‌روشنی نشان می‌دهد چرا یک فهرست ثابت و یکسان از کتاب‌های «پرفروش» یا «محبوب»، نمی‌تواند پاسخ‌گوی همه نوجوانان باشد و چرا شناخت فردی نوجوان‌تان، همچنان مهم‌ترین معیار انتخاب کتاب برای نوجوان است.

طول کتاب و ژانر مناسب سطح تمرکز

برای نوجوانی که تازه با کتاب‌خوانی جدی آشنا می‌شود یا سابقه مطالعه کمی دارد، شروع با کتاب‌های حجیم و چندجلدی می‌تواند ترسناک و دلسردکننده باشد. در این موارد بهتر است با کتاب‌های کوتاه‌تر، پرکشش‌تر و با ریتم روایی سریع‌تر شروع کنید؛ ژانرهایی مثل ماجراجویی یا داستان‌های کوتاه معمولاً گزینه‌های خوبی برای این شروع هستند.

اما نوجوانی که پیش‌تر با کتاب‌خوانی مأنوس شده، می‌تواند سراغ رمان‌های بلندتر یا مجموعه‌های چندجلدی برود که فرصت بیشتری برای همراهی طولانی‌مدت با شخصیت‌ها فراهم می‌کند. بنابراین در انتخاب کتاب برای این نوجوان آزادی عمل بیشتری دارید.

بررسی محتوا پیش از خرید

پیش از این‌که خرید و انتخاب کتابی را نهایی کنید، سعی کنید کمی درباره محتوای آن تحقیق کنید؛ نقدهای منتشرشده را بخوانید، خلاصه داستان را ببینید یا حتی چند صفحه اول را پیش‌خوانی کنید. برای این کار هم می‌توانید به سایت‌های ناشران کتاب سر بزنید و هم در کتابخوان‌های الکترونیکی مانند طاقچه و فیدیبو حدود ۲۰ تا ۳۰ صفحه اول کتاب را بخوانید.

این کار به شما کمک می‌کند مطمئن شوید کتاب هم از نظر سطح خواندن و هم از نظر محتوا، متناسب با سن و آمادگی نوجوان‌تان است.  این مرحله به‌خصوص برای موضوعاتی مثل خشونت، روابط عاطفی یا مسائل روانی که در ادامه به آن‌ها می‌پردازیم، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

کتاب مناسب هر رده سنی چیست؟

جالب است بدانید که کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، به‌عنوان مرجع رسمی رده‌بندی سنی کتاب کودک و نوجوان در ایران، در سیستم رده‌بندی جدید خود که با تصویب شورای عالی کتاب این نهاد اجرایی شده، بازه سنی ۱۲ سال به بالا را با عنوان «نونگاه» و بازه ۱۵ سال به بالا را با عنوان «نوجوان» نام‌گذاری کرده است.

برخلاف رده‌بندی قدیمی که برای هر گروه سنی سقفی مشخص تعیین می‌کرد، در این سیستم تازه فقط کف سنی هر کتاب اعلام می‌شود؛ رویکردی که با تفاوت‌های فردی نوجوانان در سرعت رشد فکری هماهنگ‌تر است.

رده سنی ۱۲ تا ۱۸ سال، بازه‌ای بسیار گسترده است که یک نوجوان ۱۲ ساله و یک نوجوان ۱۸ ساله را در بر می‌گیرد؛ دو نفر با نیازهای شناختی و عاطفی کاملاً متفاوت. به همین دلیل و برای درک بهتر نیازها و ویژگی‌های سنی یک نوجوان تلاش کردیم تا این بازه را به سه زیرگروه تقسیم کنیم. زیرا تفکیک این بازه به سه زیرگروه، انتخاب کتاب برای نوجوان را دقیق‌تر می‌کند:

کتاب مناسب ۱۲ تا ۱۴ سال

در این سن، نوجوان تازه از دوران کودکی فاصله می‌گیرد و وارد دنیای تازه‌ای از استقلال‌طلبی و کنجکاوی می‌شود. کتاب‌های مناسب این رده سنی معمولاً روایتی ساده‌تر اما جذاب دارند، شخصیت اصلی هم‌سن یا کمی بزرگ‌تر از خود مخاطب است و موضوعاتی مثل دوستی، هویت اولیه، ماجراجویی و کشف دنیای اطراف در آن‌ها پررنگ‌تر است.

ژانرهای فانتزی، ماجراجویی و داستان‌های مدرسه‌محور معمولاً استقبال خوبی در این رده سنی دارند.

کتاب مناسب ۱۵ تا ۱۶ سال

نوجوان در این سن با پرسش‌های عمیق‌تری درباره هویت، آینده و جایگاه خود در جهان روبه‌رو می‌شود. کتاب‌های مناسب این بازه سنی می‌توانند کمی پیچیده‌تر باشند و به موضوعاتی مثل روابط دوستانه پیچیده، اولین تجربه‌های عاطفی، چالش‌های اجتماعی و گاهی حتی مسائل جدی‌تری مثل عدالت اجتماعی یا بحران‌های جهانی بپردازند.

ژانر رمان نوجوان (YA)، علمی-تخیلی و داستان‌های دیستوپیایی معمولاً در این سن جذابیت بیشتری دارند.

کتاب مناسب ۱۷ تا ۱۸ سال

نوجوانان این رده سنی عملاً در آستانه بزرگسالی هستند و اغلب می‌توانند کتاب‌هایی با پیچیدگی نزدیک به آثار بزرگسال را دنبال کنند. موضوعاتی مثل انتخاب مسیر آینده، روابط عاطفی جدی‌تر، چالش‌های روانی و اجتماعی، و حتی آثار کلاسیک ادبیات جهان می‌تواند برای این سن مناسب باشد.

در این مرحله، بسیاری از نوجوانان آماده‌اند تا از دنیای رمان‌های اختصاصی نوجوان فراتر بروند و به‌تدریج با ادبیات بزرگسال هم آشنا شوند.

جدول راهنمای انتخاب کتاب نوجوان

چطور با موضوعات حساس در کتاب نوجوان برخورد کنیم؟

بسیاری از رمان‌های نوجوان امروزی به‌جای دوری از مسائل واقعی زندگی، مستقیم به سراغ آن‌ها می‌روند. این رویکرد می‌تواند بسیار ارزشمند باشد، چون به نوجوان کمک می‌کند تجربه‌های دشوار را از دریچه یک داستان درک کند؛ اما همین موضوع، مسئولیت والدینی که می‌خواهند آگاهانه در انتخاب کتاب برای نوجوان  قدم بردارند را بیشتر می‌کند.

خشونت و صحنه‌های تلخ

بسیاری از داستان‌های ماجراجویی، دیستوپیایی یا حتی تاریخی، صحنه‌های خشونت‌آمیز دارند. این صحنه‌ها به‌خودی‌خود همیشه مضر نیستند، به‌خصوص وقتی در خدمت روایت داستان باشند نه صرفاً برای ایجاد هیجان بصری.

آنچه اهمیت دارد این است که در انتخاب کتاب برای نوجوان به سن و حساسیت شخصی نوجوان‌تان دقت کنید تا بدانید چه میزان از این صحنه‌ها برایش قابل‌تحمل و آموزنده است.

روابط عاطفی و عاشقانه

یکی از چالش‌های والدین در انتخاب کتاب برای نوجوان آن است که بخش بزرگی از رمان‌های نوجوان، به‌خصوص در رده سنی ۱۵ سال به بالا، حول محور روابط عاطفی می‌چرخد. زیرا آنان را سردرگم می‌کند که آیا باید این کتاب‌ها را انتخاب کنیم یا خیر؟

در پاسخ باید گفت کخ این موضوع طبیعی است، چون بازتاب دغدغه‌های واقعی این سن است. اما نکته مهم این‌جاست که آیا نحوه پرداختن داستان به این روابط، سالم و واقع‌بینانه است یا الگوهای ناسالمی از رابطه را عادی‌سازی می‌کند. پیش‌خوانی یا مطالعه نقدهای کتاب در انتخاب کتاب برای نوجوان می‌تواند راهنمای خوبی باشد.

سلامت روان، اضطراب و افسردگی در داستان

تعداد زیادی از رمان‌های نوجوان اخیر به موضوعاتی مثل اضطراب، افسردگی یا حتی افکار خودکشی می‌پردازند. این آثار می‌توانند برای نوجوانانی که با تجربه‌های مشابه دست‌وپنجه نرم می‌کنند، بسیار همدلانه و آرامش‌بخش باشند، و به آن‌ها نشان دهند تنها نیستند.

اما برای برخی نوجوانان، به‌خصوص آن‌هایی که خودشان درگیر چالش‌های روانی هستند، برخی از این آثار می‌تواند تأثیر متفاوتی داشته باشد. در این موارد توصیه می‌شود پیش از انتخاب کتاب برای نوجوان، با یک متخصص یا مشاور مدرسه مشورت کنید تا بهترین گزینه را با توجه به شرایط فردی نوجوان انتخاب کنید.

کجا کتاب مناسب نوجوان پیدا کنیم؟

خرید آنلاین تنها یکی از مسیرهای دسترسی به کتاب مناسب است و لزوماً بهترین گزینه نیست، به‌خصوص وقتی هدف، آشنایی تدریجی نوجوان با دنیای کتاب باشد.

کتابخانه‌های عمومی و کتابخانه مدرسه یکی از بهترین منابع برای امتحان کردن کتاب‌های مختلف بدون هزینه هستند. نوجوان می‌تواند چند کتاب را امتحان کند و اگر جذبش نکرد، به‌راحتی سراغ گزینه بعدی برود؛ چیزی که در خرید کتاب همیشه ممکن نیست.

مشورت با کتاب‌فروش یا کتابدار می‌تواند بسیار کارآمدتر از جست‌وجوی اینترنتی باشد. کتابداران و کتاب‌فروشان باتجربه معمولاً با توجه به علایق و سابقه مطالعه نوجوان، پیشنهادهای دقیق‌تری نسبت به فهرست‌های عمومی اینترنتی ارائه می‌دهند.

گروه‌های کتاب‌خوانی نوجوانان که برخی مدارس، کتابخانه‌ها یا حتی پلتفرم‌های آنلاین برگزار می‌کنند، فرصت خوبی برای این‌که نوجوان کتاب‌خوانی را تجربه‌ای اجتماعی و لذت‌بخش ببیند، نه یک تکلیف تنها.

پلتفرم‌های کتاب صوتی و الکترونیکی هم گزینه خوبی برای نوجوانانی هستند که با کتاب چاپی احساس راحتی نمی‌کنند یا زمان کمتری برای نشستن و خواندن دارند. شنیدن کتاب صوتی می‌تواند نقطه شروع خوبی باشد که بعدها به علاقه به کتاب چاپی هم تبدیل شود.

چگونه نوجوانی که علاقه‌ای به کتاب ندارد را تشویق کنیم؟

بی‌علاقگی به کتاب‌خوانی، اغلب نتیجه تجربه‌های ناموفق قبلی در انتخاب کتاب برای نوجوان است؛ کتابی که خیلی سخت بوده، موضوعی که جذبش نکرده یا فشار بیرونی برای خواندن. برای تشویق نوجوان به کتاب‌خوانی، به‌جای اصرار مستقیم، بهتر است مسیر را آسان‌تر و لذت‌بخش‌تر کنید.

شروع با کتاب‌های کوتاه و پرکشش، به جای رمان‌های حجیم، اولین قدم مهم است.

اجازه دادن و آزادی عمل در انتخاب کتاب برای نوجوان ، حتی اگر انتخابش با سلیقه شما همخوانی نداشته باشد، قدم دوم است؛ چون هدف اصلی، ایجاد عادت خواندن است، نه تحمیل یک ذائقه خاص.

پس از انتخاب کتاب برای نوجوان همراهی در کتاب‌خوانی -مثلاً خواندن هم‌زمان یک کتاب و گفت‌وگو درباره آن- هم می‌تواند این تجربه را از یک فعالیت انفرادی به یک ارتباط مشترک بین والد و نوجوان تبدیل کند.

در نهایت، معرفی کتاب صوتی یا اقتباس‌های فیلم و سریال از یک کتاب هم می‌تواند نقطه ورود خوبی باشد که بعدها نوجوان را به سراغ نسخه چاپی همان اثر بکشاند.

سوالات متداول در انتخاب کتاب برای نوجوان

بهترین سن شروع کتاب‌خوانی جدی چه زمانی است؟

سن مشخصی برای این موضوع وجود ندارد، اما معمولاً از ۱۱ تا ۱۲ سالگی که کودک وارد دوران نوجوانی می‌شود، می‌توان به‌تدریج کتاب‌های پیچیده‌تر و با موضوعات نوجوانانه را معرفی کرد. مهم‌تر از سن دقیق، آمادگی شناختی و علاقه فردی نوجوان است.

آیا باید اجازه داد نوجوان هر کتابی بخواند؟

در انتخاب کتاب برای نوجوان آزادی انتخاب اهمیت زیادی دارد و باید تا حد امکان به آن احترام گذاشت، اما این به معنای نبود هیچ نظارتی نیست. بهتر است به‌جای محدود کردن مستقیم، از طریق گفت‌وگو و آگاهی از محتوای کتاب، نوجوان را در انتخاب‌های آگاهانه‌تر همراهی کرد.

چند صفحه کتاب در روز برای نوجوان مناسب است؟

عدد ثابتی برای این موضوع وجود ندارد و بیشتر به سرعت خواندن، زمان آزاد و علاقه فردی نوجوان بستگی دارد. تمرکز بر ایجاد عادت روزانه، حتی اگر کوتاه باشد، مهم‌تر از رسیدن به تعداد صفحات مشخصی است.

اگر شما هم در انتخاب کتاب برای نوجوان تجربه‌ای دارید که ممکن است به والدین و مربیان و معلمان و سایر دست اندرکاران امور مربوط به کتاب نوجوان کمک کننده و راهگشا باشد، برای ما بنویسید. این تجربیات بسیار ارزنده است و باعث می‌شود که فضای تولید کتاب برای نوجوانان به سمت واقعیت‌ها و نیازهای آنان پیش برود.

در نهایت اگر خواستید می‌توانید از کارشناسان کتاب مادرخش در انتخاب کتاب برای نوجوان تان کمک بگیرید.

*منابع این نوشته نزد مادرخش محفوظ است.